Təbii fəlakət — təbiətin daxili və xarici qüvvələrinin təsiri ilə yaranan, insan həyatına, sağlamlığına, ətraf mühitə, iqtisadiyyata və maddi-mədəni sərvətlərə ciddi ziyan vuran dağıdıcı hadisələrdir. Bu qəbildən olan hadisələr gözlənilməzliyi, sürəti və miqyası ilə seçilir, çox zaman qəza vəziyyətlərinə, kütləvi təhlükələrə və humanitar böhranlara səbəb olur. Aşağıda təbii fəlakətlərin təsnifatı, əsas növləri, başvermə səbəbləri və onlardan mühafizə tədbirləri haqqında ən ətraflı məlumat təqdim olunur.
Təbii fəlakətlər yer qabığında, atmosferdə, hidrosferdə və ya biosferdə baş verən ekstremal proseslər nəticəsində yaranır. Onlar mənşəyinə və xarakterinə görə əsasən bir neçə qrupa bölünür:
Geoloji və tektonik fəlakətlər: Yer təkinin fəaliyyəti ilə əlaqədar yaranan hadisələr (zəlzələlər, vulkan püskürmələri, torpaq sürüşmələri və s.).
Meteoroloji və iqlim fəlakətləri: Atmosferdə baş verən kəskin dəyişikliklər (qasırğalar, tufanlar, güclü qarla müşayiət olunan çovğunlar, quraqlıqlar).
Hidroloji fəlakətlər: Su ehtiyatları ilə bağlı təhlükələr (subasma" target="_blank" rel="noopener">daşqınlar, çay daşmaları, sunamilər).
Bioloji fəlakətlər: Kütləvi xəstəliklər (epidemiyalar, pandemiyalar), zərərli həşəratların (məsələn, çəyirtgə sürülərinin) basqını və meşə yanğınları.
Dünyada və müxtəlif regionlarda ən çox rast gelinən və dağıdıcı təsirə malik təbii fəlakətlər aşağıdakılardır:
Zəlzələlər: Yer qabığının qəfil yerdəyişməsi və ya qırılması nəticəsində yaranan yeraltı təkanlardır. Zəlzələlər qısa müddət ərzində bütün şəhərləri xarabalığa çevirə bilən ən təhlükəli fəlakətlərdəndir.
Daşqınlar və sellər: Güclü yağışlar, qarların sürətlə əriməsi və ya dəniz səviyyəsinin qalxması nəticəsində suyun səviyyəsinin kəskin artması və quru əraziləri basmasıdır. Sellər isə dağlıq çaylardan gələn palçıqlı-daşlı güclü su axınlarıdır.
Sürüşmələr və uçqunlar: Yamaclarda torpaq kütləsinin ağırlıq və ya xarici təsirlər (zəlzələ, güclü yağış) nəticəsində aşağı sürüşməsi prosesidir.
Qasırğalar və tufanlar: Çox yüksək sürətlə əsən küləklər, tropik siklonlar olub, tikililərə, elektrik xətlərinə və yaşıllıqlara böyük ziyan vurur.
Təbii fəlakətlərin əsas hissəsi təbii geoloji və iqlim dövriyyələrinin nəticəsi olsa da, son dövrlərdə qlobal iqlim dəyişiklikləri, istiləşmə, atmosferə zərərli tullantıların atılması və təbiətə insan müdaxiləsi (meşələrin qırılması, qeyri-qanuni tikintilər) bu cür ekstremal hadisələrin tezliyini və şiddətini artırmışdır.
Təbii fəlakətlərin qarşısını tam almaq mümkün olmasa da, onların vurduğu zərəri minimuma endirmək üçün müasir dövrdə qabaqlayıcı tədbirlər görülür:
Erkən xəbərdarlıq sistemləri: Peyk monitorinqləri, seysmik stansiyalar və meteoroloji proqnozlar vasitəsilə fəlakətin yaxınlaşdığı barədə əhalinin vaxtında xəbərdar edilməsi.
Seysmik davamlı tikinti: Zəlzələyə davamlı binaların inşası, təhlükəli zonalarda yaşayış massivlərinin salınmaması.
Mülki müdafiə və maarifləndirmə: Əhali arasında təbii fəlakətlər zamanı davranış qaydalarının öyrədilməsi, təxliyə planlarının hazırlanması və xilasetmə xidmətlərinin hazırlıq səviyyəsinin artırılması.
Bakı 21° C
