Keçmiş məcburi köçkün — hərbi münaqişələr, xarici işğal, etnik təmizləmə, habelə insan hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulması nəticəsində öz doğma yurd-yuvasından, daimi yaşayış yerindən zorla didərgin salınmış, lakin beynəlxalq hüquqa görə öz ölkəsinin sərhədlərini tərk etməyərək dövlət daxilində başqa bölgələrə sığınmış şəxsləri ifadə edən mühüm hüquqi və sosial kateqoriyadır. Qaçqınlardan fərqli olaraq dövlət sərhədini keçməyən məcburi köçkünlər öz ölkələrinin daxilində hüquqi müdafiə altında qalırlar. Azərbaycan reallığında bu termin xüsusilə Ermənistanın işğalçılıq siyasəti və hərbi təcavüzü nəticəsində doğma torpaqlarından didərgin düşmüş, illər boyu çətin şəraitdə yaşamaq məcburiyyətində qalmış, lakin sonradan tarixi torpaqlarına qayıtmaq hüququ qazanan vətəndaşlarımıza münasibətdə xüsusi tarixi, hüquqi və mənəvi məna daşıyır.
BMT-nin rəhbər prinsipləri: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının daxili miqrasiya və məcburi köçkünlərlə bağlı rəhbər prinsiplərinə əsasən, məcburi köçkünlər (ing. Internally Displaced Persons — IDP) öz ölkələri daxilində sərbəst hərəkət etmək, təhlükəsiz yaşamaq, humanitar yardımdan yararlanmaq və ən əsası, təhlükəsiz şərait yarandıqdan sonra könüllü olaraq öz evlərinə qayıtmaq hüququna malikdirlər.
Hüquqi bərabərlik: Məcburi köçkünlər ölkənin digər vətəndaşları kimi bütün konstitusiya hüquqlarına malikdirlər, eyni zamanda dövlət tərəfindən onlara xüsusi sosial müdafiə təminatları, güzəştlər və dəstək paketləri təqdim olunur.
Milli qanunvericilik: Azərbaycanda "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin hüquqi statusu haqqında" qanun və digər normativ-hüquqi aktlar bu kateqoriyadan olan şəxslərin hüquqlarını, sosial təminatlarını və dövlət tərəfindən göstərilən qayğını tənzimləyir.
Sosial müdafiə tədbirləri: Onilliklər ərzində dövlət səviyyəsində məcburi köçkünlərin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, müasir qəsəbələrin salınması, məşğulluğunun təmin edilməsi və təhsil alması istiqamətində irimiqyaslı dövlət proqramları həyata keçirilmişdir.
Torpaqların işğalı: XX əsrin sonlarında Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Dağlıq Qarabağ və ətraf yeddi rayon işğal olunmuş, nəticəsində bir milyondan artıq azərbaycanlı öz doğma ocaqlarından didərgin düşərək məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur edilmişdir.
Sosial-iqtisadi çətinliklər: İlk illərdə çadır düşərgələrində, vaqonlarda, yarımçıq tikililərdə, məktəblərdə və ictimai binalarda ağır şəraitdə məskunlaşan məcburi köçkünlər dərin psixoloji, sosial və iqtisadi sınaqlarla üzləşmişdilər. Lakin dövlətin və cəmiyyətin həmrəyliyi sayəsində bu çətinliklər mərhələli şəkildə aradan qaldırılmışdır.
Tarixi ədalətin bərpası: 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazanılan şanlı Qələbə və 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa edilmişdir.
Böyük Qayıdış Proqramı: İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə — Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda aparılan sürətli bərpa, yenidənqurma və "ağıllı şəhər/kənd" layihələri çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıdışı uğurla həyata keçirilir. Bu proses onilliklər boyu həsrətlə gözlənilən tarixi ədalətin bərpası və qaçqınlıq dövrünün başa çatması deməkdir.
Bakı 21° C
